‘Yaratılan’ ya da duygusal Prometheus!

Netflix dizisi ‘Yaratılan’ erişime açıldı. Çağan Irmak tarafından yönetilen dizi, Mary Shelley’nin ünlü romanı ‘Frankenstein’dan uyarlama. Taner Ölmez ile Erkan Kolçak Köstendil’in başrolleri paylaştığı üretim, Osmanlı’nın son yıllarında geçerken ölülerin diriltilebileceğine inanan iki tıp beşerinin tehlikeli deneylerini ve teşebbüslerini husus alıyor. Dizinin konusunu kısaca analım.

ÖLÜMDEN SONRA HAYATIN AVCILARI

Babası varlıklı bir doktor olan, annesini kolera salgınında yitiren Ziya (Taner Ölmez), doğup büyüdüğü Bursa’yı ve sevdiği bayan Asiye’yi (Şifanur Gül) ardında bırakarak İstanbul’a tıp okumaya gelir. Çeşitli zorluklarla karşılaşan hırslı öğrencinin niyeti sıradan bir tabip olmak değil; babası Muzaffer’i (Engin Benli) de tekraren eleştirdiği üzere yapılmayanı yapmak, sonları aşmaktır. Ona nazaran tıp yalnızca hastaları güzel etmek değil şifa aramak, hastalığı şimdi yayılmadan önlemektir. Doğal en büyük isteği da çocukluğundan itibaren merak sardığı mevtten sonra ömrü mümkün kılmaktır.

Ziya, yasaklı kitap Kitab-ı Kıyam’a ulaşmak için her yolu dener. Çok geçmeden İhsan (Erkan Kolçak Köstendil) isminde deneyimli bir tabiple tanışır. İhsan çağını aşan fikirleri yadırganmış, dışlanmış bir doktordur. Birebir şeyin peşindedirler. Nur’un da zorlamasıyla güç birliğine masraflar. Meyyit bir vücuda elektrik yardımıyla can verecek onu dirilteceklerdir. Bu uğurda mezar hırsızlıkları ve türlü belalar onları beklemektedir.

SHELLEY’NIN ‘FRANKENSTEIN’I, IRMAK’IN ENDİŞE CİNSİNE İLGİSİ

Diziyi değerlendirmeye geçmeden ‘Frankenstein’dan ve Çağan Irmak’ın kaygı anlatılarına ilgisinden bahsetmekte fayda var. ‘Frankenstein’ ile başlayalım. Mary Shelley ve yapıtı hakkında kuşkusuz çok şey söylenebilir. Esin kaynakları, müellifin etkilendiği gelişmeler, yetiştiği entelektüel ailenin rolü, eşinin devrin ünlü şairlerinden oluşu hatta romanın yazıldığı sürecin dahi başlı başına bir sinemaya husus olması ile Shelley, hamasetinin ve yeteneğinin ötesinde çağını aşan, mitolojik göndermeleri bilim kurgu tipiyle harmanlayan bir muharrir olarak ilgi çekmekte. Lakin hepsi bir yana ruhsal ve sosyolojik iki temelden kelam etmek mümkün. Vefattan sonra ömür üzere kadim bir tartışmadan yola çıkarak bir dost yaratan müellif, yalnızlığını paylaşacak, daha açık bir deyişle “anlaşılacak” bir yer arıyordu muhtemelen. Çağını aşması, hiçbir gölgeye sığmaması onu düşünsel bir yalnızlığa sürüklüyordu. Toplumsal bakımdan ise sanayi ihtilalinin izlerini saptayabiliriz. Yaratığın sevgi araması tekniğin hızlandığı süreçlerde hislerin ıskaladığına dair bir itiraz sayılabilir veya buradaki yaratım, sebepleri ve sonuçlarıyla makineleşmeye dönük bir tenkit biçiminde okunabilir. Victor Frankenstein’ın arkadaşıyla giriştiği deneyler her ne kadar Luigi Galvani’nin elektrik akımına yönelik deneyleriyle paralellik gösterse de felsefi bir alt metinden besleniyor.(1)

Seyirci Çağan Irmak’ı ise “Babam ve Oğlum”, “Unutursam Fısılda”, “Tamam mıyız” üzere dokunaklı sinemalardan tanıyor veya “Issız Adam”dan… Gerek “Babam ve Oğlum” gerek “Issız Adam”, final sahneleriyle hâlâ tanınan kültürün bir modülü. Lakin Irmak bundan fazlası elbette. Sinemaya ilgisi de duygusal hikayelerle sonlu tutulamaz. “Mustafa Hakkında Her Şey” ve “Karanlıktakiler”, tansiyonu yüksek, atmosferi güçlü sinemalardı. Irmak bu sinemalarda ruhsal şiddeti öne çıkarıyordu. Öte yandan “Kabuslar Evi” serisinde ise kaygı öyküleri anlattı. 13 başka öyküden oluşan bu seride bir konağı merkez alarak çoklukla doğaüstü olayları işledi. Elhasıl Irmak’ın kaygı çeşidine ilgisi yeni değil. Kendi tabirine nazaran ‘Yaratılan’ ise direktörün yıllardır hayalini kurduğu bir dizi.

YERLİ VE ULUSAL BİR FRANKENSTEİN DENEMESİ

‘Yaratılan’ı evvela uyarlaması özelinde incelemek lazım. Irmak hikayeye ne derece giriyor ne derece yerlileştiriyor? Osmanlı’nın son periyotlarının seçilmesi isabet olmuş. Haydarpaşa Lisesi’nin binasına dair efsaneler dahi devrin tıp çalışmalarında nasıl bir rol oynadığını gözler önüne sermekte. Örneğin Kadir İnanır bir röportajında lisede okudukları yıllarda bâtın geçitler bulduklarını, bu geçitlerin binanın tıbbiye olarak kullanıldığı devirden kaldığını belirtiyordu.(2) Rivayet odur ki o periyot binada eğitim gören tıp öğrencileri üzerinde çalışmak üzere Karacaahmet Mezarlığı’ndan ceset getiriyorlar. Bu savlar ‘Yaratılan’ın beslendiği tabana rahatlıkla bağlanıyor. Tıp araştırmalarının güç bela yürütüldüğü, dinen sakıncalı bulunan her türlü aksiyonun engellendiği, statükonun öne çıktığı yıllarda yasağın cazibesi göz önüne alınırsa Irmak’ın seçimi daha da mana kazanıyor. Veya Shelley’nin yapıtı 1800’lerin birinci çeyreğinde yazmasından yola çıkarsak bizim topraklarımızdaki gelişmelerin Batı’yı yaklaşık bir asır geriden takip edebileceği yorumunu da acıyla yapabiliriz. Sonuç prestijiyle Osmanlı’nın son devirleri gerek devletin ruhsal durumunu (devletlerin de bir kalbi, bir beyni vardır!) yansıtması gerek romanın özündeki korkuyu aktaracak çarpıcı şartları yaratması açısından biçilmiş kaftan imajında…

Irmak yerlileştirmeyi bağnaz-çağdaş çatışmasını sivrilterek yapmış lakin duygusallığı öne çıkarmış. Bu duygusallığın en bariz izi ise yaratıkta görülmekte. Shelley, çağdaş Prometheus’u işaret ediyor. Prometheus, Yunan mitolojisinde insanı yaratan ve daha sonra ilahlardan ateşi çalıp beşere vererek onu bugünkü manasıyla beşere şuurlu ve kudretli varlığa dönüştüren bir kahraman olarak bilinirken bu hareketleri Zeus tarafından şiddetle cezalandırılıyor. Hâliyle Shelley’nin Prometheus’u olan Victor Frankenstein da yarattığı insanın acısını çekiyor, bu uğurda kardeşi William’ı kaybediyor. Burada Victor’a atfedilen “modern Prometheusluk” yoktan var etme manasını karşılamakta, meğer Ziya deneye birlikte giriştiği arkadaşı İhsan’ı diriltiyor ve duygusal davranıyor. Ona “duygusal Prometheus” da diyebiliriz! Alelade bir ceset yerine İhsan’ın diriltilmesi vücutlardaki deformasyonu da farklılaştırmış. İhsan patlamanın tesiriyle yüzünde yanıklarla ortaya çıkıyor ve cüzzamlı damgası yiyor. Lakin Frankenstein’ın yaratığı başlı başına ucube… Proporsiyonundan yüzündeki donuk tabire kadar toplama bir insanın acemiliğini sergilemekte. Buradaki seçim, Irmak’ın daha samimi bir kıssa anlatma gayretinden kaynaklanmış olmalı. ‘Frankenstein’ ile yapıtı ortasına duygusal bir yakınlık kurarak hareketlerin motivasyonunu “daha bizden”, öteki bir deyişle “daha Doğulu” açıklamış.

İHSAN’DAN BEŞERE DUYGUSAL AĞIRLIK

‘Yaratılan’ı olayların gelişimi tarafından de kıymetlendirebiliriz. Olağan bunu yaparken bir kere daha uyarlamayı dikkate almamız yerinde olacak. ‘Yaratılan’, bir kaptan karakterinin (Ömer Kaptan) anlatıcılığı üstlenmesiyle romanın üslubunu takip etmesine karşın olayları değiştirip dramatik etkiyi kırmış. Özellikle yaratığın eşini arayışı, aşkın peşine düşüşü intikamın bir kesimi kılınmış. Özgün hikayede yaratık üzere bayan da yine yaratılmak isteniyor. ‘Yaratılan’da İhsan ruh eşini (Esma’yı) buluyor lakin insanların zalimliğine mani olamıyor. Roman, yaratığın beşerden hiç sevgi görmeyişini, kendi üzere bir ucubeye, yaratılmış bir bayana muhtaçlık duyduğunu ortaya koyarken Irmak, düzgün insan portreleri de çizmiş. İhsan’ın insanlardan tiksinme süreci de uzatılmış. Gezici kampanyayla dolaştığı sahneler anlatının sarkmasına neden olmuş. İhsan’ın beşerden uzaklaştığı tecrübeler göze sokulmuş. Aslında bu kısımlar romanın özündeki ideolojiyi işliyor ve çağdaşlaşan insanın kıymetlerini örneklendirmeye çalışıyor. Ötekine karşı duyulan nefreti, ezilenlerin dayanışması öne çıkarılıyor. Lakin nihayetinde bir uyumsuzluk kelam konusu… ‘Yaratılan’, kaygı tipine yatkın bir çerçevede açılıyor ve merak uyandırıyor lakin bir müddet sonra Ziya ile İhsan’ın yolları ayrıldığında yani bir bakıma seçimler yapıldığında öykü duygusal açıklamalara yaslanarak dinamizminden yitirmeye başlıyor. Felsefi art planın bir defa daha Doğu’ya has bir şefkatle irdelenişine; sevgi arayışının, onaylanma dileğinin iyi-kötü insan ekseninde ele alınışına şahit oluyoruz. Bu çatışmanın harareti ise finalde varılan kararı, insanı külliyen reddeden tavrı zayıflatıyor ve yaratığın temsil ettiği saflığa akli melekelerinden mahrum Cafer’i, dürüst Ömer Kaptan’ı (Bülent Şakrak) veyahut mağdur edilmiş Esma ve nine (Sennur Nogaylar) üzere öbür insanları da ortak ediyor.

Bölümler ilerledikçe duygusallığın ağır bastığını, dehşet ögelerinin geri çekildiğini söyleyebiliriz. Aslında burada direktörün koyu atmosferden takviye aldığı, irkiltici sahnelere pek fazla başvurmadığı anlaşılıyor. İrkiltmek, ürpertmek yerine ürkütmeyi, uzaklık koymayı yeğlemiş direktör. Uyarlamanın ana fikriyle örtüşen bir pratik bu… Irmak seyirciyi yaratığın karşısına pozisyonlandırmış. ‘Yaratık’, seyirciyi korkutmuyor, hikayenin çelişkilerinden hareketle uzağında tutuyor. Tıpkı vakitte yaratığın yırtıcı cinayetleri de pek tesirli durmuyor. Bunun sebebiyse tüm bir uyarlamaya damga vuran “yaratılan-diriltilen” tansiyonu… Anonim bir ceset ruha kavuşmuyor, İhsan diriliyor ve kısa müddette eski şuuruna dönüyor. Bu İhsan yüzündeki yanık izleri ve yüreğindeki acılar dışında birebir İhsan… Bir yaratımdan değil diriltimden bahsedebiliriz. Bu durum karakterin seyircideki karşılığına darbe vuruyor elbet.

OYUNCULUKLAR ÜZERİNE

Makyajından dekoruna takdir toplayan dizinin oyuncu performansları da gündeme geldi. Bilhassa başrolleri paylaşan Erkan Kolçak Köstendil ile Taner Ölmez pek beğenildi. Doğrusu her iki ismin de yeni şeyler söyleyemediği görülüyor. Köstendil ‘Çukur’daki Vartolu’yu, Ölmez ise ‘Mucize Doktor’daki Ali’yi çağrıştırıyor. Rollerinden çıkamamışlar dersek haksızlık ederiz ama canlandırdıkları karaktere kendilerinden bir şey katmadıkları açık. Büyük oynamak, tesirli oynamak, hisli oynamak her vakit yetmiyor. Köstendil, İhsan’da duygusal devinimi yakalayamamış. İhsan’ın “insan”dan soğuduğu kısımlar daha açıklayıcı aktarılabilirdi. Bu noktada çatışmanın da sağlam kurulmadığını söz etmek gerek. Buna rağmen İhsan’ın yüzündeki yanık izi fazla abartılmış. Bu müsaade cüzzama yorulması anlaşılır ancak mutlak bir dışlamaya sebep olacak derecede değil. Köstendil senaryonun da tesiriyle İhsan’ın dönüşümünü yüzdeki tahribata indirgeyen bir performansa yöneldiği için zihinsel evrimini yansıtamazken duygusal geçişleri plastik kalıyor.

Aynı şey Ölmez için de geçerli. Ölmez hangi sahnede hangi duyguya giriyor anlamak güç… Hırslı biri, annesini yitirip feleğin sillesini yiyor; olağanda İstanbul’da bir eli yağda bir eli balda yaşayacak imkanlara sahip ama talihsizlikler yaşıyor. Oyuncu bu karakterin nasıl yontulacağına dair bir kılavuz sunmuyor. Maceradan maceraya atlarken daima birebir tonda. Olaylar gelişiyor ve Ölmez’in canlandırdığı Ziya bir anda mazluma dönüşüyor. Değişim çok süratli. Ölmez repertuvarını kullanıyor bu sahnelerde, bir manada cepten yiyor. Hezeyanlar içinde kalıyor. Olağan hezeyanlara, çok ruhsal salınımlara bu derece teslim olması vicdan azabını, aldığı büyük kararların tesirlerini gereğince paylaşamamasına, seyirciyle irtibat kuramamasına yol açmış.

**

Çağan Irmak’ın ‘Yaratılan’ı çıkış noktası ve karakterleri bakımından ‘Frankenstein’ı temel alsa da olayların gelişimi ve çatışmanın serimi üzere sorunlarda başka düşmekte. Irmak çatışmasını daha Doğulu bir yerden yorumladığı için Shelley’nin Batı’daki teknik gelişmeler ve sanayi atılımları sonucu yaşanan toplumsal değişimlere getirdiği tenkitleri dikkate almazken çağdaş Prometheus benzetmesinin altını doldurmuyor. Shelley mitolojik bağlantı doğrultusunda ateşin Prometheus tarafından beşere (yaratığa) bağışlanmasından yola çıkarak bir çeşit “İhsan”dan “insan”a dönüşümü, marazalı bir var oluşu ele alıyor. Irmak ise tam aksine yönelerek ‘Frankenstein’ın şahsî hezimetinde somutlanan toplumsal çaresizlik yerine daha genel geçer bir telaffuz kullanıyor: “İnsanın içindeki kötülük”. Marazayı gelişmelere değil mayaya bağlayan bir yaklaşımdan kelam edebiliriz. Haliyle Irmak’ın Ziya’sı (ışığı) da İhsan’ı (iyiliği) da daha duygusal ve buraya has bir kıssanın konusu.

1. https://www.ekdergi.com/frankenstein-nasil-frankenstein-oldu/

2. http://arsiv.sabah.com.tr/2006/10/16/cp/hob104-20061008-102.html

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*